همواره تشنگی است که انسان را به سوی آب می کشاند و نوشیدن آن را لذت بخش می کند . سقراط نیز می گوید « هدف تربیت ،ایجاد نیازاست و نه پاسخ به نیاز»

در فرایند یاددهی یادگیری تا چیزی نیاز،میل،کنجکاوی و تصویر ذهنی فرد را احیاء نکند آموخته نمی شود اگر هم چیزهایی آموخته شوند به زودی فراموش می شوند و خود مانع بزرگی برای یادگیری به شمار می آیند. واین همان چیزی که آموزش و پرورش ما هم اکنون دچار آن شده است و متاسفانه فعلا گریزی  از آن نیست .

حال راهکار چیست ؟ آیا معلمان حداقل نباید در سر کلاس درس و در حین تدریس و یا انجام پرسشهای مستمر این مشکل ایجاد شده را تا حدودی تلطیف بخشند؟

دراین راستا معلمان د ر کلاس درس می بایستی موقعیت مبهم ایجاد کنند . در این هنگام تعادل دانش آموز و محیط بهم    می خورد و این تعارض به تلاش فرد برای انطباق با محیط می انجامد وپاسخ درست و تازه را در می یابد.

2-تکمیل یادگیری و توجه به نادانسته های خود و دیگران یکی دیگر از کارکردهای سوال این است که معلم و    

دانش آموزان به نقاط ضعف و جهل خود پی ببرند و با

تحریک مناسب ، سعی در جبران و تکمیل دانش خود در آن زمینه کنند.                       

 

3- ارزش یابی و اطلاع و آگاهی از معلومات توانمندی دانش و مهارت افراد.

معمولا در ارزشیابی دانش آموزان به سوالاتی جواب می دهند و مساله ای را حل می کنند یا کاری را در یک موقعیت واقعی به انجام می رسانند که هدف از این کار باید نشان دادن

توانایی در یک مهارت یا شناخت در یک موضوع ویژه باشد

4-فراهم کردن فرصت برای شرکت در فرایندیاددهی- یادگیری

سوال مناسب فرصت لازم برای تعامل بین معلم و یادگیرنده را فراهم می کند و می تواند تدریس را از حالت یکطرفه و گفتاری به حالت گفتگو در آورد . این چنین موقعیتی برای دانش آموز موجب می شود تا یادگیری های او پایدار و عمیق تر شود.

5- شناساندن توانایی های فرد به خود او

سوال مناسب موجب می شود فرد به قابلیت های خود پی ببرد و به خود شکوفایی خویش نزدیکتر شود به گونه ای که پرده از نقاب شخصیت خود بردارد .صحبت کردن دانش آموز بر اساس سوال مطرح شده  موجب می شود تا او مطالبی را که می خواهد بیان کند ، به نوعی جدید سازمان دهی و باز گو کند.

6-دست یافتن به ملاک و معیار در موضوع مورد نظر

دربسیاری از موارد طرح سوال برای زدودن زوائدو ارتباط

با موضوع مورد نظر است تا شفافیت موضوع بر مخاطبان آشکار شود.

ب) سوال باید چگونه باشد

نکته مهم همین جاست که سوال باید  زمینه اندیشیدن و تفکر را در فرد به وجود آورد و دقیقا از این صفت بارز انسانیت سود جوید و آن را در جهت رشد و شکوفایی استعداد های آدمی سوق دهد.

نکته دیگر آن است که آیا از همه انسان ها باید به یک شکل سوال کرد . بدیهی است با توجه به تفاوتهای فردی ، پاسخ به این سوال منفی است . توجه به این نکته ظریف موجب می شود تا افراد را در آمونهای گوناگون به یک شکل مورد مقایسه قرار ندهند.

ج) چگونه با سوال تشنگی ، احساس نیاز و عدم تعادل بوجود بیاوریم؟

هنر معلم ارائه پاسخ نیست . بلکه طرح سوالهای چالش انگیز و شوق آور است. از طریق پرسش های سازنده و تحریک کننده که مهارتهای خود شکوفایی و خود آموزی و خود یادگیری و خود فهمی پرورش می یابد . به  تعبیر پیامبر اکرم (ص) «حسن السوال نصف العلم» [میزان الحکمه ، ص 1216، حدیث 8045]. نیکو سوال کردن نیمی از دانش است.

ایجاد موقعیتهای مبهم ، ذهن دانش آموزان را تحریک ، از حالت ایستا خارج و به حالتی پویا تبدیل می کند یعنی حس کنجکاوی در اثر روبرو شدن با موقعیت مبهم تحریک می شود هر قدر این موقعیت ها جذابتر و مبهم تر باشد ، نیروی کنجکاوی کودک فعالتر و شدید تر می شود.

سوالاتی که جوابهای آن ها بله یا خیر یا یک کلمه خاص  باشد  تفکر و اندیشیدن ایجاد نمی کند و صرفا حافظه مدار است در تعلیم و تربیت مطلوب باید سوال « محوری» و«طرح مسئله » را جایگزین«پاسخ مداری » و« نمره مداری»کرد تا دانش آموزان نه به خاطر کسب نمره بلکه به خاطر کشف و جستجو که خود تقویت کننده یادگیری است بکوشد.

د)محیط مناسب برای سوال مطلوب و با ارزش چه ویژگی دارد ؟

یکی از مسائل مهم در فرایند یاددههی- یادگیری این است که محیط ، امنیت روانی دانش آموز را به خطر نیندازد . خلاقیت و نو آفرینی زمانی فرا می رسد و اجازه ظهور می یابد که ذهن آدمی اسیر هیچ گونه حس اجبار ، ترس ، سود جستن ، رقابت ، پیروز شدن و اهداف دست ساخته دیگران نباشد. فضایی که چنین حس منفی را به فرد القا  کند ، باعث خواهد شد که دانش آموز دست از تلاش فکری بردارد و سعی کند بیشتر شنونده باشد . پس معلم باید عوامل گفته در کلاس را شناسایی و سعی کند که آنها را حذف کند.

ه)موانع طراحی سوالات  مطلوب و با ارزش کدامند؟

* غلط بودن طرز تلقی و نگرش به یادگیری: تلقی و نگرش ما نسبت به یادگیری و آموزش است که بر نوع  صحت سوال و رفتار ما در کلاس درس اثر می گذارد.

یکی از موانع طرح سوالات خوب این است که معلمین و مربیان ، هدف از طرح سوال را  رسیدن به جوابهای از قبیل تعیین شده ، استفاده صرف از حافظه ، گرفتن نمره و رسیدن به مراحل از قبل تعیین شده بدانند. در این صورت سوالات نمی توانند به کار گیری تعقل ، اندیشه ، خلاقیت  ، نوآوری و فراهم کردن زمینه ابداع و فکر جدید را ایجاد کند* تسریع در پاسخ گویی انتظار از یادگیرندگان برای این که به سرعت  و در مدت کم به سوالات پاسخ دهند.

شرایط حاکم بر نظام ارزشیابی فعلی ما چنین شرایطی را القا می کند . اگوست کنت گفته است «اگر می خواهید سریع تر به هدف برسید ، آهسته تر حرکت کنید» و از دیر باز گفته اند «آنچه زود برآید ، دیری نپاید».

و)ملاک ها و معیارهای کلی سوال با ارزش و مطلوب کدامند؟

*برهم زدن تعامل فکری و ذهنی به منظور ایجاد تفکر و

اندیشه به گونه ای که یادگیرنده به سازمان بندی جدیدی از مطالب پیشین و افکار جدید دست یابند .

*ایجاد انگیزه ، شور و شوق ، تلاش و برانگیختن حس کنجکاوی برای رسیدن به جواب

*توجه به تفاوتهای فردی و قابلیت و توان دانش آموز

*ایجاد خلاقیت و ابداع نو آوری

*واضح و روشن بودن و گنگ نبودن ظاهر سوال

 

منابع:

1- نقیب زاده ، میر عبدالحسین ، نگاهی به فلسفه آموزش وپرورش. انتشارات طهوري 1373

2-کریمی ، عبدالعظیم ، تربیت چه چیزی نیست . انتشارات تربیت 1381

3- مجلات رشد

تهیه و تدوین: توسط کمیسیون یاددهی و یادگیری کارشناسی تکنولوژی بندرخمیر