کارشناسی تکنولوژی و گروه های آموزشی

فرآیند یاددهی - یادگیری

فرآیند یاددهی - یادگیری

نقش روش هاي تدريس فعال و کاربردي در فرايند آموزش

نقش روش هاي تدريس فعال و کاربردي در فرايند آموزش به عنوان کارآمدترين روش مديريت اثر بخش در کلاس

مقدمه

عصر کنوني را عصري مي دانند که هدف از آموزش و پرورش تنها انتقال ميراث فرهنگي و تجارب بشري به نسل جديد نيست.بلکه رسالت آموزش و پرورش را ايجاد تغييرات مطلوب در نگرش ها شناخت ها و در نهايت رفتار انسان ها مي داييد.

در اين راستا معلم نقش بسيار مهم و اساسي را بر عهده دارد زيرا علاه بر نقش هدايتي حمايتي تقويتي سازمان دادن به فهاليت هاي يادگيري دانش آموزان و رشد هماهنگ ابهاد وجودي آنان نيز به عهده اوست.

مهلم براي رسيدن به اهداف تعيين شده در فرايند آموزش دو مسير اصلي را در پيش رو دارد استفاده از روش هاي سنتي و غير فعال و يا استفاده از روش هاي تدريس فعال و کاربردي.

علماي تعليم و تربيت پس از سال ها تحقيق و تجربه به اين نتيجه رسيده اند که موثرترين روش آموزش فعال کردن خود دانش آموز است که از طريق روش علمي بهتر ميسر مي گدد.يهني دانش آموز به کمک تفکر و قواي ذهني خود که در فطرت هر انساني نهفته است(مانند کنجکازي حدس مقايسه نتيجه گيري تصور تخيل و ...)مي تواند مشکلي را شناسايي و براي آن راه حل را به مرحله اجرا بگذارد و به نتيجه برسد.

در اين نوشتار مختصر سعي بر اين است که نقش روش هاي تدريس فهال و کاربردي در فرايند آموزش در حد توان تبيين گردد.اميد است مورد قبول حق قرار گيرد.

چون عنوان مقاله نقش روش هاي تدريس فعال و کاربردي در فرايند آموزش به عنوان کارامدترين روش اثربخشي در کلا است ابتدا تعريفي از روش "روش تدريس فعال"و "روش تدريس غير فعال "ارائه مي گردد

تعريف روش

روش در مقاسل واژه لاتيني متد به کار رفته است واژه متد در فرهنگ فارسي معين و فرهنگ انگليسي به فارسي آريان پور به روش شيوه راه طريق طرز و اسلوب معني شده است.به طور کلي راه انجام دادن هر کاري را روش گويند.روش تدريس نيز عبارب از راه منظم با قاعده و منطقي براي ارائه درس مي باشد.

تعريف روش تدريس فعال

روش تدريس فعال به روشي اطلاق مي شود که در آن دانش آموزان در جريان آموزش نقش فعالي به عهده دارند و معلم نقش راهنما و هدايت کننده را ايفا مي کند تعامل دوطرفه بين دانش آموزان و معلم وجود دارد.

تعريف روش تدريس غير فعال

روش تدريس غير فعال به روشي اطلاق مي شود که در آن معلم نقش اساسي بر عهده دارد و مطالب را غالبا به شيوه شفاهي بيان مي کند و معمولا متکلم وحده است و دانش آموزان شنونده مطالب مي باشند.

تاريخچه روش هاي تدريس فعال

با نگاهي به تاريخ تعليم و تربيت جهان مي بينيم در زماني که آموزش و پرورش هنوز شکل رسمي نيافته بود انسان ها فنون دانش و مهارت هاي لازم را به طور تجربي مي آموختند و شخصي به اسم معلم و شخص ديگري به اسم دانش آموز و مکاني به عنوان مدرسه يا کلاس درس وجود نداشت بلکه هر فردي که مطالب يا فنون بيشتري مي دانست به مثابه معلم و کسي که مي خواست چيزي ياد بگيرد دانش آموز بود.طبيعت هم به عنوان مدرسه يا کلاس درس قلمداد مي شد.

در حقيقت روش تدريس فعال به کار گرفته مي شد.بنابراين مي توان گفت که قدمت به کارگيري روش هاي تدريس فعال به قدمت آموزش و پرورش غير رسمي مي رسد.درگذشته افرادي همچون سقراط ژان ژاک روسو جان ديوبي ژان پياژه و برونر اهميت روش هاي تدريس فعال را درک نموده از آن استفاده مي نمودند.

روش هاي تدريس فعال از ديدگاه اسلام

در روش آموزش اسلامي تکيه بر پرورش فکري و پرهيز از تقليد و تکرار مطالب بدون درک صحيح آنها مطرح مي باشد.چنانکه علي(ع)مي فرمايد ارزش درک و فهم مطالب به مراتب بهتر از تکرار و خواندن است.اگر اصول دين را که از مهم ترين مسائل آموزشي دين اسلام است بررسي کنيم مي بينيم اصول دين تقليدي نيست.اين بدان معني است که هر فرد بايد مسائل ديني را هم از طريق اجتهار و هم با استقلال فکري درک کند.استار شهيد مطهري در تاکيد اسلام بر پرورش فکري و پرهيز از تکرار مطالب بدون درک صحيح آنها اشاره مي کند علم افراد ممکن است دو گونه باشد دانسته هايي که فرد حفظ کرده است علم مسموع و دانسته هايي که حاصل تجربه و تحليل فکري است علم مطبوع.افرادي هستند که به نحوي تربيت يافته اند که آن نيروي مطبوعشان به حرکت در نيامده و پرورش نيافته است.اين افراد نسبت به آموخته هاي خود حکم ضبط صوت را دارند و از تجزيه و تحليل مطالب و حل مسائل عاجزند عالمي که فقط در پاي منبر نشسته و سالها مطالبي را گوش کرده است و عالمي که خود به جستجوي اطلاعات و مطالب پرداخته و مسائل را تجزيه و تحليل کرده و ورزيده شده است.عالم واقعي همين شخص است. مرحوم علامه محمد تقي جعفري تعقل در تربيت اسلامي را فوق العاده با اهميت تلقي کرده آن را به سه ماده اساسي تحليل نموده است ماده اول تعقل که بايد تقويت شود عبارت است از تفکر هدف دار با انطباق قوانيني که صحت آنها اثبات شده است.اين ماده در قرآن مجيد با عبارات گوناگون مؤکدا مورد تذکر قرار گرفته است.با کلمه تفکر در 16آيه با کلمه عقل در 49آيه با کلمه لب به معناي عقل ناب و تعقل عميق در 16آيه با کلمه فقه در 15 آيه...

ماده دوم عبارت است از موضوعات و قضايايي که بايد ذهن نونهالان و ميانسالان و حتي کهنسالان با اختلاف در کميت و کيفيت آنها بر حسب مقاطع عمر درباره آنها تعقل کند.

ماده سوم تصفيه و تثبيت آن قوانيني که فعاليت عقلاني بايد بر طبق آنها به جريان بيفتد.

بنابراين در اسلام روي تعقل و تفکر در امور بسيار تأکيد شده است و ساعتي تفکر بالاتر از هفتاد سال عبادت به شمار رفته است.

اسلام بر پرورش فکري و فعال بودن دانش آموز در جريان يادگيري تأکيد فراوان دارد.

((...به هر حال فکر نمي کنم اين مسئله جاي ترديد داشته باشد که در آموزش و پرورش هدف بايد رشد فکري دادن به متعلم و به جامعه باشد تعليم دهنده و مربي هر که هست معلم است خطيب است واعظ است ...بايد کوشش کند که (به شخص)رشد فکري يعني قوه قدرت تجزيه و تحليل بدهد نه اينکه تمام همتش اين باشد که بياموزند ،فرا گيرند ،حفظ کنند ،در اين صورت (حاصل کار او )چيزي نخواهد شد.

ضرورت به کارگيري روش هاي تدريس فعال

چهار اصل پيشنهاري کميسيون بين المللي تعليم و تربيت

کمينيون بين المللي آموزش و پرورش در طول زندگي به چهار ستون استوار است يادگيري براي دانستن ياگيري براي انجام دادن يادگيري براي باهم زيستن و يادگيري براي زيستن.

يادگيري براي دانستن

يعني ياد گرفتن روش يادگيري و استفاده از فرصتهايي که آموزش و پرورش در طول زندگي فراهم مي آورد اين فرصت ها نه يکبار بلکه بارها و بارها بايد فراهم آيد.

يادگيري براي انجام دادن

يعني دانش آموزان در حين تحصيل اين فرصت را به دست آورند که توانايي ها ي خود را از طريق تلاش و درگير شدن با تجربه هاي علمي و انجام دادن فعاليت هاي اجتماعي گسترش دهند.

يادگيري براي با هم زيستن

به دنبال تحقق هدف هايي است که انسان ها همديگر را بهتر درک کنند با تفاهم حق شناسي و همبستگي با هم زندگي کنند و در مقابله با مشکلات و بحرانها به طور دسته جمعي مشارکت همکاري و همدردي داشته و غمخوار يکديگر باشند و حرمت کرامت و عطوفت انساني را پاس دارد

يادگيري براي زيستن

يعني شخصيت هر فردي انچنان رشد کند که بتواند خود را هدايت کند تصميم بگيرد و داوري درست انجام دهد اين امر حاصل نمي شود مگر اينکه قواي ذهني قدرت استدلال حسن زيبايي شناسي استعدادهاي جسماني و مهار ت در برقراري ارتباط با ديگران در طول عمر به ويژه دوران تحصيل تمرين و تقويت و تحکيم شود اگر درباره اين چهار اصل پيشنهادي کميسيون بين المللي تعليم و تربيت تامل و تفکر کرده و انگاه بخواهيم انرا اجرا نماييم ايا با شيوه هاي اموزش مستقيم و يا غير فعال مي توانيم اين چهار نوع يادگيري را در مدارس دنبال کنيم روشن است که اين چهار اصل در مدارس نياز به روش هاي فعال و کاربردي در فرايند اموزش دارد بنابراين نظام هاي رسمي اموزش بايد از اموزش هاي مستقيم معلم محور شيوه هاي اطلاع رساني مرسوم دوري کنند و مدارس نيز به تدريج بايد به ميدان تجربه هاي علمي عملي و اجتماعي تبديل شوند

پرورش قوه تفکر و خلاقيت تنها با روشهاي تدريس فعال و کاربردي

اين فرضيه که آب حياتي وجود دارد و کودک با خوردن ان در دم به انساني کامل تبديل مي شود خيالي بيش نيست زيرا انسانها با طي طريق و همراه با تلاش و کسب دانش و تجربه هاي علمي به تدريج به زيور معرفت علوم و فنون اراسته مي شوند و در حين گذر از اين منازل و طي طريق است که نخست بالغ رشيد و عاقل مي شوند و انگاه به تدريج قدم در راه کمال مي گذارند و به منزلگاه اب حيات مي رسند روش هاي تدريس سنتي و غير فعال و به عبارتي معلم محور نمي تواند دانش اموزان را به تفکر وادارد و در انها خلاقيت ايجاد کرده و ان را پرورش دهد به تعبير پائولو فرره يادگيري انفعالي يادگيري به مدل بانکي است دوازده دانش اموز طي يک ثلث به تدريج مطالب را در ذهن خود ذخيره مي کنند و همانها را در امتحان پس مي دهد بهترين نمره به کسي داده مي شود که امانتهاي سپرده شده به صندوق حافظه را به طور کامل و بدون نقصان پس بدهد روش هاي غير فعال و غير کاربردي خلاقيت بالقوه اي که در نهاد هر انساني از بدو تولد گذاشته است را خاموش مي نمايد تنها روش هاي تدريس فعال و کاربردي و دانش اموز محور است که منتهي به پرورش قوه تفکر و خلاقيت در انسانها مي شود ابراهام مظلوم مي گويد خلاقيت توانايي بالقوه اي است که از بدو تولد به همه انسانها داده شده است اما اکثر انسانها اين خصيصه را در دوران فرهنگ پذيري خود از دست مي دهند روانشناسان گشتالي از رشد خلاقيت بيش از همه به حل مساله تاکيد دارند آنان معتقدند حل مسئله گرچه از تجربيات گذشته الهام مي گيرد اما حل مسئله ها به شيوه بديع خلاقانه ممکن است فراسوي تجربيات پيشين فرد حرکت کند روش حل مسئله يکي از روشهاي فعال تدريس مي باشد تماس فعال با محيط زيست طبيعي اجتماعي و فرهنگي در واقع بستر و منابع اطلاعاتي تجربه خلاقانه محسوب مي شود و اگر محيط خانوادگي و تحصيلي کودک درست و غني باشد به همان اندازه خلاقيت کودک بيشتر خوئاهد بود و اين همه تنها با روش تدريس کاربردي و فعال در فرايند اموزش مسير خواهد شد روش تدريس انفعالي و غير فعال دانش اموز را مطيع و سر سپرده معلم مي کند و از بروز خلاقيت افراد جلوگيري مي نمايد کويت پاراول پروک مي گويد در صورتي که دانش اموز مجبور باشد طريقه اي مشخص و محدودي را در ياد گيري دنبال کند به يادگيري نگرش منفي پيدا مي کند و در پايان مطيع و سرسپرده معلم خواهد شد .

ياد دادن موفقيت اميز فقط در پرتو روش هاي تدريس فعال

روزن شاين متفکر تعليم و تربيت مي گويد ياد دادن (درس دادن )خوب از چشمان يادگيرنده پيداست اما ياد دادن موفقيت اميز از گفتار و رفتار ياد گيرنده پديدار مي شود منظور روزن شاين از اين گفته پر معني اين است که بين ياد دادن خوب و ياد دادن موفقيت اميز تفاوت زيادي وجود دارد انسانها هميشه چيزهايي را ياد مي گيرند که با خواستها خصلتها و توانايي هاي خودشان تناسب داشته باشند يا به زندگي انها مربوط شوند تمام رفتارهايي که از انسانها مشاهده مي کنيم بر پايه همين اصل استوارند اگر دانش اموز يا ياد گيرنده بتواند موضوع يادگيري را انطور هضم کند که معني و مفهوم آنرا به خودش زندگيش شهرش مردم و به جامعه اش پيوند دهند نه تنها مطالب را بگونه اي ياد مي گيرند که هرگز فراموش نکند بلکه ميزان علاقه اش به يادگيري بيشتر و بيشتر خواهد شد و به جستجوي اطلاعات تازه تر خواهد رفت براي رسيدن به اين امر بايد از روشهاي تدريس فعال و کاربردي استفاده نمود اما اگر ياد دادن ها درسها به گونه اي باشد که ياد گيرندگان دانش اموزان وادار شوند از خود رفتاري نشان دهند که هرگز به مفهوم واقعي آن پي نبرده اند يا به روشهايي عمل کنند که به وجود خودشان و يا درون خودشان ارتباطي برقرار نکنند احساس خواهند کرد فردي بيهوده و بي ثمر هستند يا بازيچه دست معلم و پدر و مادر خود قرار گرفته اند چون هيچ انگيزه اي در انها بوجود نيامده است هر يادگيرنده دانش اموز با درگير شدن مستقيم با مطالب يادگرفتني درس چنان مي اموزند و به يادگيري ها باورهاي عميق مي رسند که بي درنگ در جهت اگاهي هاي تازه تر و بيشتر گام برمي دارد و مي خواهد باز هم بداند

خانم ملک سيما احمديخ که سالهاي متمادي در مدرسه دخترانه تيزهوشان تهران مشغول به خدمت بوده اند ضمن اشاره به شرکت دانش اموزان در يک جلسه علني دادگاه چنين اورده اند

علاوه بر تاثيرات مثبت تربيتي که بچه ها از بازديد دادگاه دريافت کرده بودند نکات جالب ديگري نيز در حاشيه اين بازديد جلب نظر مي کرد زيرا در پايان بازديد از بارزترين سوالاتي که از طرف دانش اموزان مطرح مي شد دريافت اشکالات اخلاقي خودشان بر اساس شناختي بود که مربي هايشان نسبت به انها داشتند و پاره اي از انها با صداقت نسبت به نقاط ضعف خود از قبيل کينه توزي عصبانيت زود رنجي و مسائلي مانند اين اعتراف مي کرددند...

در پايان بازديدهايي از اين قبيل بود که مربيان گروه فعاليت هاي اجتماعي اين حقيقت را لمس کرديم که مي بايستي دروس و مفاهيم اجتماعي نيز به روش بقيه دروس آزمايشگاهي و تجربي در ميدلن وسيع و بزرگ جامعه لمس شده و به اصطلاح با چشمان دقيق و نکته سنج بچه ها به زير ميکروسکوپي به طول و عرض زمان ها و مکان هايي که ان ها در ان زيست خواهند کرد کشانده شود.

نقش روش تدريس فعال در زندگي يک دانشمند ايراني

وقتي از مرحوم دکتر هشترودي سوال شد از کي فهميديد که در رياضيات صاحب چنين استعداد شگرفي هستيد ، پاسخ داد : وقتي که در درس رياضي تجديد شدم و بر حسب تصادف معلم من عوض شد .

و چنين ادامه دادند : من در کلاس ششم آن قدر در رياضي ضعيف بودم که هميشه معلم مدادها را لاي انگشتانم مي گذاشت و فشار مي داد شايد تنبيه شوم و فکري به حال درس رياضي خود کنم و اضافه کردند که هنوز هم جاي درد آن مدادها را احساس مي کنم .

ايشان گفتند : در آن سال تحصيلي به خصوص ، تابستان شرايطي پيش آمد و ما به دماوند رفتيم . در آن جا مادرم از معلم ديگري که تصادفا آمده بود تابستانش را در آن جا بگذراند خواست تا مرا درس بگويد . درس گفتن او همان و بروز استهداد رياضي من همان . در امتحانات نهايي شهريور ماه بيست گرفتم . نمره ي بيست من آن قدر براي معلم اصلي من باور نکردني و عجيب بود که خودش به حوزه ي امتحاني رفته و ورقه ي مرا از نزديک ديده بود و باز هم نمره ي مرا باور نکرده بود ! ... به اين ترتيب سرگذشت من عوض شد و آن شد که ملاحظه مي فرماييد .

 نتيجه گيري

قدمت استفاده از روش هاي تدريس فعال به قدمت ، آموزش و پرورش غير رسمي مي رسد و افرادي همچون سقراط ، ژان ژاک روسو ، جان ديوئي ، ژان پياژه و برونر اهميت روش هاي تدريس فعال را درک نموده و از آن استفاده مي نمودند .

در روش آموزشي اسلام نيز تکيه بر پرورش فکري و پرهيز از تقليد و تکرار مطالب بدون درک صحيح آن مطرح مي باشد و در مورد روش هاي تدريس فعال و کاربردي در فرايند آموزش بسيار تاکيد شده است .

نتايج تحقيقات آموزشي نشان داده است که دانش آموزان از طريق آموزش فعال به سطح بالا تري از درک و فهم نايل مي شوند . يادگيري فعال همچنين در توسعه و ايجاد فرصت هاي بحث گروهي محيطي بسيار مناسب براي دانش آموزان خجالتي فراهم مي آورد .

چهار اصل پيشنهادي کميسيون بين المللي تعليم و تربيت مبني بر " ياد گيري براي دانستن " " يادگيري براي انجام دادن" " يادگيري براي با هم زيستن " " يادگيري براي زيستن " تنها با استفاده از روش هاي تدريس فعال و کاربردي و دوري از روش هاي انفعالي و سنتي امکان پذير مي باشد .

پرورش قوه ي تفکر و خلاقيت و ياد دادن موفقيت آميز تنها با روش هاي تدريس فعال امکان پذير و ميسر مي باشد . فقط آموزش با روش فعال و کاربردي مي تواند دانشمندان خلاقي را در آينده تحويل جامعه و بشريت بدهد .

پيشنهادات

1.اولين مانع کاربرد روش هاي فعال تدريس از طريق سيستم رسمي آموزش و پرورش بر فرد تحصيل مي شود . تعداد دانش آموزان خارج از استاندارد هاي " نسبت دانش آموز به معلم "است .

آموزش و پرورش گرچه از اين امر آگاه است ، اما محدوديت امکانات و تقاضاي آموزش و پرورش به منزله ي يک حق اجتماعي از طرف مردم از يک طرف و پذيرش همه ي دانش آموزان از طرف مدرسه براي تعريف عدالت اجتماعي از طرف ديگر ، امکان تناسب موزون دانش آموز به معلم را براي کاربرد روش هاي فعال تدريس مشکل کرده است . لذا براي انجام اين امر ضروري است به طرق مقتضي اين مشکل مرتفع گردد .

2.براي تدريس با رويکرد روش هاي فعال و کاربردي بينش دانش ومهارت معلم لازم است . لذا بايد مراکز تربيت معلم و ضمن خدمت براي به کارگيري روش هاي فعال و کاربردي در فر آيند آموزش آموزش هاي مورد نياز را به معلمان بدهند .

3.معلمان بايد در شرايط فعلي آموزش و پرورش گام به گام تدريس خود را به شيوه هاي فعال و کاربردي مجهز